1

Mỗi hoạt động trong cuốn Tài liệu giáo dục địa phương tỉnh Lạng Sơn lớp 6 đều được chỉ
dẫn bằng một kí hiệu. Thầy cô giáo sẽ hướng dẫn học sinh theo những chỉ dẫn này. Các em
cũng có thể theo các kí hiệu chỉ dẫn này để tự học.

!

2

Nội dung giáo dục địa phương trong Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 cấp
Trung học cơ sở là nội dung giáo dục bắt buộc, có vị trí tương đương các môn học khác.
Nội dung tài liệu chứa đựng những vấn đề cơ bản, mang tính thời sự về văn hoá, lịch sử,
địa lí, kinh tế, xã hội, môi trường, hướng nghiệp của tỉnh Lạng Sơn nhằm trang bị cho
học sinh những hiểu biết về nơi sinh sống; bồi dưỡng tình yêu và niềm tự hào về quê hương,
gắn bó và có trách nhiệm với quê hương, cộng đồng; giáo dục sự trân trọng và có ý thức
giữ gìn truyền thống quê hương; phát huy tiềm lực và thế mạnh địa phương, vận dụng
những kiến thức và kĩ năng đã học để góp phần giải quyết những vấn đề của địa
phương, chuẩn bị cho cuộc sống xã hội và nghề nghiệp.
Tài liệu Giáo dục địa phương tỉnh Lạng Sơn lớp 6 được biên soạn bao gồm khung
chương trình và tài liệu dạy học, tổ chức các hoạt động giáo dục; được thiết kế gồm 9
chủ đề thuộc 3 cụm lĩnh vực với tổng thời lượng là 35 tiết/năm học. Việc biên soạn tài
liệu được thực hiện theo quy định của Luật Giáo dục và pháp luật liên quan. Nội dung,
thông tin thể hiện tính khoa học, tính sư phạm cao; đồng thời bám sát mục tiêu đổi mới
giáo dục, đào tạo theo tinh thần Nghị quyết số 29/NQ-TW của Ban Chấp hành Trung ương
Đảng và yêu cầu cần đạt về phẩm chất và năng lực của học sinh tương ứng với lớp, cấp
học, giúp cho giáo viên vận dụng linh hoạt các phương pháp, hình thức dạy học tích
cực, đổi mới phương pháp kiểm tra, đánh giá nhằm phát huy tối đa tính tự giác, tích cực,
sáng tạo của giáo viên và học sinh.
Nhóm biên soạn Tài liệu Giáo dục địa phương tỉnh Lạng Sơn lớp 6 là các chuyên gia,
các nhà khoa học; các thầy, cô giáo là cán bộ quản lí, giáo viên cốt cán cấp Trung học cơ sở,
Trung học phổ thông của tỉnh Lạng Sơn, giảng viên trường Cao đẳng Sư phạm Lạng Sơn.
Tài liệu đã nhận được sự góp ý của các cơ quan, các nhà khoa học, cán bộ quản lí giáo dục,
giáo viên cấp Trung học cơ sở trong và ngoài tỉnh thông qua các hội nghị, hội thảo;
đồng thời đã được tổ chức dạy thực nghiệm tại trường Trung học cơ sở trên địa bàn
tỉnh, được các thầy, cô và học sinh đánh giá là tài liệu có tính khả thi và thực tiễn cao.
Tài liệu đã được Uỷ ban nhân dân tỉnh Lạng Sơn thẩm định và Bộ Giáo dục và Đào tạo
phê duyệt. Đây là Tài liệu Giáo dục địa phương chính thức được sử dụng trong tất cả các
trường Trung học cơ sở trên địa bàn tỉnh Lạng Sơn.
Chúc các em học tập tốt và trải nghiệm thật vui!

3

Trang
LĨNH VỰC: VĂN HOÁ, LỊCH SỬ

5

Chủ đề 1. Truyền thuyết xứ Lạng

5

Chủ đề 2. Các thể loại âm nhạc truyền thống của Lạng Sơn

9

Chủ đề 3. Trang phục truyền thống các dân tộc Lạng Sơn

15

Chủ đề 4. Trò chơi dân gian các dân tộc Lạng Sơn

23

Chủ đề 5. Vùng đất Lạng Sơn từ thời nguyên thuỷ đến thế kỉ X

29

Chủ đề 6. Một số nhân vật lịch sử tiêu biểu ở Lạng Sơn

40

LĨNH VỰC: ĐỊA LÍ, KINH TẾ, HƯỚNG NGHIỆP

49

Chủ đề 7. Vị trí địa lí, giới hạn và sự phân chia hành chính tỉnh Lạng Sơn

49

Chủ đề 8. Nghề truyền thống ở Lạng Sơn

55

LĨNH VỰC: CHÍNH TRỊ – XÃ HỘI, MÔI TRƯỜNG

65

Chủ đề 9. Biến đổi khí hậu và phòng tránh thiên tai ở tỉnh Lạng Sơn

65

4

VĂN HOÁ, LỊCH SỬ

1

TRUYỀN THUYẾT XỨ LẠNG

Sau chủ đề này, học sinh sẽ:
● Nhận biết được một số yếu tố của truyền thuyết như cốt truyện, nhân vật, cốt lõi
lịch sử, yếu tố kì ảo,… qua một truyền thuyết tiêu biểu của Lạng Sơn.
● Viết được đoạn văn bày tỏ cảm xúc về một nhân vật trong truyền thuyết đã học.
● Kể lại được truyền thuyết đã học.
● Tóm tắt được một truyền thuyết khác của Lạng Sơn.
● Biết yêu quý, trân trọng và có ý thức giữ gìn, lưu truyền truyền thuyết của tỉnh
Lạng Sơn.

Quan sát hình ảnh và trả lời câu hỏi:
Đây là hình ảnh lễ hội nào? Em biết
gì về lễ hội đó? Lễ hội này có liên quan
đến truyền thuyết nào?

CHUẨN BỊ
Khi đọc truyền thuyết dưới đây, em cần chú ý:
‒ Nội dung truyện.
‒ Những địa danh gắn với tỉnh Lạng Sơn.
‒ Yếu tố kì ảo.
‒ Các hiện tượng tự nhiên.
‒ Những mong muốn của nhân dân thể hiện trong truyện.
5

VĂN BẢN

SỰ TÍCH HỘI BƯA LỪA(1)
Ngày xưa, tại Pác Cáp, Văn Mịch(2) có hai vợ chồng làm nghề đánh cá sống hoà thuận,
thương yêu nhau, vậy mà trên bốn mươi tuổi vẫn không có một mụn con.
Một đêm, bà vợ nằm mơ về thăm ngoại. Đi được nửa đường mưa to ập đến, sấm
chớp ầm ầm, một tia sét đánh trúng mạng sườn. Bà giật mình tỉnh giấc và kể lại cho
chồng nghe. Họ đều cho là điềm lành. Từ đấy bà có thai. Hai vợ chồng vẫn ngày đêm đi
đánh cá.
Hôm ấy, họ vẫn đi đánh cá như thường lệ. Mẻ lưới đầu tiên chẳng được con cá nào
mà chỉ được một quả trứng. Họ ném quả trứng đi thật xa và xuống Hát Quang(3) đánh
cá. Mẻ lưới thứ hai kéo lên lại vẫn quả trứng ấy. Họ lại ném đi và bơi ngược dòng lên
Hát Lải(4) kéo lưới. Lạ thay lần này vẫn được quả trứng ấy. Họ nhận ra quả trứng vì có
một chấm rất đỏ. Hai vợ chồng đem về cho gà ấp thử, một thời gian sau trứng nở ra một
con rắn có mào đỏ trên đầu, ông bà đánh cá bèn nhận nó là con. Từ ngày ấy mỗi lần đi
đánh cá họ thường bắt được rất nhiều. Nhờ vậy, chẳng mấy chốc kinh tế gia đình trở
nên sung túc.
Bà vợ mang thai đủ tháng, đủ ngày và sinh ra được một cậu con trai. Vì sinh sau rắn
nên cậu là em. Ngày tháng đi qua, hai anh em càng lớn càng quý mến nhau. Hằng ngày
bố mẹ đi đánh cá, rắn ở nhà trông em. Một hôm bố mẹ đi đánh cá xa, buổi trưa nóng và
oi hai anh em rủ nhau ra sông Văn Mịch tắm. Rắn lặn được sâu và bơi được xa hơn. Cậu
em bơi yếu không dám theo. Rắn càng bơi càng thích thú. Thừa lúc rắn không để ý,
thuồng luồng xông tới bắt mất cậu em. Vô cùng buồn bã, rắn bò về nhà và chui vào chỗ
ngủ của mình. Tối đến, bố mẹ về thấy nhà tối om, cứ tưởng hai con mải chơi ở đâu. Vào
nhà chỉ thấy rắn mà không thấy cậu con trai đâu, bố mẹ hỏi rắn:
‒ Em đâu?
Rắn giàn giụa nước mắt kể lại:
(1)

Bưa Lừa: (còn gọi là Phài lừa) bơi bè, chèo bè.

(2), (3, (4)

6

Pác Cáp, Văn Mịch, Hát Quang, Hát Lải: các địa danh thuộc xã Hồng Phong, huyện Bình Gia.

‒ Em bị thuồng luồng bắt mất rồi.
Ông bà đánh cá kêu trời, khóc lóc thương cho số phận hẩm hiu của cậu con trai. Ông
bà buồn bã chẳng thiết làm gì nữa. Rắn thì càng ngày càng ăn khoẻ, lớn nhanh như thổi.
Chẳng mấy chốc nó dài và to như cột nhà, mào to như quạt nan đỏ rực. Một bữa ăn của
rắn bằng ông bà ăn mấy ngày. Vì thế số của cải làm ra chẳng mấy chốc mà hết. Kinh tế
ngày một cạn kiệt, không nuôi nổi rắn nữa, ông bà phải nói với rắn rằng:
‒ Nay bố mẹ đã già yếu và nghèo khó quá không nuôi nổi con nữa. Con hãy tự kiếm
sống ở nơi nào đó cho đỡ khổ. Nhưng nhớ thỉnh thoảng về nhà thăm bố mẹ.
Rắn hiểu lòng bố mẹ và rất buồn bởi vừa bị mất em vừa phải xa bố mẹ.
Dân làng nghe nói ông bà đánh cá có người con bị thuồng luồng bắt, trong nhà lại
nuôi một con rắn to nên kéo nhau đến chia buồn và xem rắn. Nhìn thấy con rắn to có
mào đỏ rực họ khẳng định đây là thuồng luồng. Vì thế, dù rất sợ nhưng dân làng vẫn
reo hò, cầm dao, nhặt đá đuổi rắn đi để khỏi gây tai vạ cho con người. Ngày ấy là ngày
25 tháng 3 âm lịch, rắn bò ra khỏi nhà và đau đớn vì dân làng không hiểu được mình.
Buồn bã, rắn đến cây đa to ở Pác Cáp, bò lên ngọn cây treo mình mấy ngày liền làm
cho dân làng càng sợ hơn. Họ đi mời thầy về yểm bùa. Rắn trườn xuống gốc đa nằm
một ngày, một đêm. Rạng sáng ngày 4 tháng 4 âm lịch, rắn từ gốc đa trườn xuống
sông nơi trước đây em trai mình bị thuồng luồng bắt. Rắn vặn mình ba cái và thét lớn rằng:
‒ Tao sẽ giết hết chúng mày, lũ thuồng luồng độc ác. Chúng mày đã gieo tai hoạ cho
con người và làm tao phải vạ lây: bị đuổi, xa cha mẹ.
Rắn quăng xuống sông bơi ngược, bơi xuôi vào tất cả các hang hốc giết chết tất cả
thuồng luồng trên dòng sông Văn Mịch, xong rắn về từ biệt mẹ cha, hẹn cứ ba năm về
thăm một lần rồi xuống sông đi theo dòng ra sông Kỳ Cùng. Từ đó người dân Văn Mịch
không phải lo sợ thuồng luồng như trước nữa.
Hai vợ chồng người đánh cá ngày càng già yếu. Vào một ngày nọ, ông bà qua đời
cùng một lúc. Dân làng chôn ông ở cạnh cây đa Pác Cáp và dựng lên một cái đình gọi là
Đình Ông, bà vợ được chôn cất bên kia sông và cũng lập một cái đình đối diện gọi là
Đình Bà.
Từ đó trở đi cứ năm nhuận vào ngày mồng 4 tháng tư âm lịch, rắn lại về Văn Mịch
thăm bố mẹ và bà con hàng xóm. Biết ơn rắn đã trừ được thuồng luồng độc ác nên vào
ngày tháng này bà con Văn Mịch lại tổ chức một lễ hội trọng thể để đón rắn về thăm. Đó
là hội Bưa Lừa.
(Theo Nguyễn Duy Bắc, Truyện cổ xứ Lạng, NXB Văn hoá dân tộc, Hà Nội,1998)

7

Em có biết?

● Truyền thuyết Lạng Sơn có hai nhóm tiêu biểu: nhóm truyền thuyết về các vị thần tự
nhiên (Ông Dài, ông Cộc; Sự tích lễ hội đình Vằng Khắc; Động Song Tiên và Giếng Tiên) và
nhóm truyền thuyết về anh hùng chống ngoại xâm (Tềnh Tổng, Ngõ Thề, Làng Lìu).

● Trong văn hoá dân gian, rắn là vật linh được nhân dân thờ với ý nghĩa là biểu tượng của vị
thần sông nước. Tại Lạng Sơn, tục thờ rắn có ở cộng đồng cư dân nông nghiệp sinh sống
dọc theo các con sông lớn: sông Kỳ Cùng, sông Bắc Giang,... để cầu mong mưa thuận gió
hoà, mùa màng bội thu.

1. Hãy liệt kê những sự việc chính của truyện Sự tích hội Bưa Lừa.
2. Truyện có nhắc đến những địa danh nào?
3. Tìm các chi tiết kì ảo trong truyện. Những chi tiết này có tác dụng gì?
4. Sự việc rắn tiêu diệt hết thuồng luồng trên sông Văn Mịch phản ánh hiện tượng
tự nhiên và ước mơ gì của nhân dân?

1. Viết đoạn văn (khoảng 5 ‒ 7 câu) thể hiện cảm nghĩ của em về nhân vật rắn trong
truyền thuyết Sự tích hội Bưa Lừa.
2. Kể lại Sự tích hội Bưa Lừa trước lớp.
3. Lắng nghe, nhận xét nội dung kể, cách kể chuyện của bạn.

1. Tìm đọc một số truyền thuyết khác được lưu hành ở Lạng Sơn.
2. Viết đoạn văn (khoảng 10 – 12 câu) tóm tắt lại một truyền thuyết mà em thích.
Trao đổi về những cảm nhận, suy nghĩ của em khi đọc truyền thuyết đó.

8

2

CÁC THỂ LOẠI ÂM NHẠC TRUYỀN THỐNG
CỦA LẠNG SƠN

 

Sau chủ đề này, học sinh sẽ:
● Kể tên được một số thể loại dân ca truyền thống ở Lạng Sơn.
● Nhận diện được một số thể loại âm nhạc truyền thống của các dân tộc tỉnh
Lạng Sơn qua hình ảnh, âm thanh và video clip.
● Có ý thức tuyên truyền, gìn giữ và phát huy những thể loại âm nhạc truyền thống
của Lạng Sơn.

Em hãy chia sẻ với bạn những điều đã biết về các thể loại âm nhạc truyền thống của
Lạng Sơn theo các gợi ý sau:
– Kể tên những thể loại âm nhạc truyền thống ở Lạng Sơn mà em biết. Nêu những
hiểu biết của em về các thể loại âm nhạc truyền thống đó.
– Em có thể hát một câu, một đoạn hoặc một bài thuộc các thể loại dân ca đó được không?

1. Hát Sli
Sli là lối hát giao duyên và là thể loại dân ca phổ biến của người Nùng tỉnh Lạng Sơn.
Sli thường được hát theo lối có tổ chức hoặc không có tổ chức trong những dịp mừng
nhà mới, mừng sinh nhật, ngày tết, ngày hội đầu xuân,... Mỗi nhánh người Nùng có một
loại Sli, người Nùng Cháo có Sli Slình làng, người Nùng Phàn Slình có Sli Sloong hào,...
Nội dung lời ca Sli là những bài văn vần, mỗi câu bảy chữ, mỗi bài có từ một đến tám
câu hoặc dài đến vài trăm câu. Đặc điểm của hát Sli là không cần có nhạc cụ đệm, không
có vũ đạo kèm theo và hát bất cứ lúc nào, nơi nào, miễn là nơi đó có “đối tượng hát”. Đề
tài của Sli bao gồm những hiện tượng tự nhiên như ngày, giờ, tháng, năm, mây, mưa,
trăng, sao, cây cỏ, núi đồi, hay các sự kiện lịch sử, xã hội,... Với nội dung phong phú, đa
dạng, Sli truyền tải những giá trị nhân văn, hướng thiện, thể hiện bản chất tốt đẹp và
mang đậm bản sắc văn hoá của đồng bào dân tộc Nùng tỉnh Lạng Sơn.
Sli của người Nùng Cháo sử dụng hai điệu hát chính để thể hiện, đó là điệu không
lên giọng và điệu lên giọng. Điệu không lên giọng thường hát ở những bài mở đầu cuộc
Sli, tính chất mềm mại, tình cảm,… Còn điệu Sli lên giọng nhanh hơn, sôi nổi hơn, giai
điệu lên xuống có phần phức tạp hơn, thường hát vào giữa cuộc Sli.
9

Người Nùng Phàn Slình diễn xướng Sli theo hình thức hai giọng (hai bè) rất đặc biệt.
Trong cuộc Sli, mỗi bên nam hoặc nữ phải hát hai người hoặc một tốp người. Sli của
người Nùng Phàn Slình khoẻ khoắn, mạnh mẽ và sôi nổi.

Hình 1. Hát Sli

Hiện nay, trên địa bàn tỉnh Lạng Sơn, Sli có mặt ở 11/11 huyện, thành phố với
khoảng 50 câu lạc bộ, tổ đội hát Sli. Trong đó có khoảng trên dưới 1 000 nghệ nhân,
những người đam mê, yêu thích hát Sli tham gia sinh hoạt. Điều đó khẳng định tính hấp
dẫn, độc đáo của hát Sli và thể hiện sự quan tâm, định hướng của cấp uỷ, chính quyền,
nhân dân các dân tộc tỉnh Lạng Sơn trong công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hoá
của tỉnh nhà.
Em có biết?
Năm 2019, hát Sli của người Nùng tỉnh Lạng Sơn được Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch đưa
vào danh mục Di sản văn hoá phi vật thể quốc gia.

1. Trình bày những hiểu biết của em về hát Sli.
2. Nêu ý nghĩa của Sli trong đời sống người Nùng ở Lạng Sơn.

10

2. Hát Lượn
Lượn là hình thức diễn xướng dân ca có vai trò rất quan trọng trong đời sống tinh
thần người Tày. Nội dung chủ yếu trong các bài Lượn là nói lên những tâm tư, tình cảm,
ca ngợi cuộc sống, ca ngợi lao động sản xuất, ca ngợi thiên nhiên và tình yêu đôi lứa.
Lượn bao gồm ba loại: Lượn Slương, Lượn Cọi và Lượn Nàng hai. Nếu như Lượn Cọi và
Lượn Nàng hai có địa bàn chính ở phía tây Việt Bắc thì Lượn Slương lưu hành ở địa bàn
Lạng Sơn là chính. Vì thế, Lượn Slương có khi còn được gọi là Lượn Lạng.

Hình 2. Hát Lượn (Nguồn: thegioidisan.vn)

Hình 2. Hát Lượn

Lượn Slương (nghĩa là Lượn thương) sử dụng thơ thất ngôn tứ tuyệt (bảy chữ, bốn
câu). Cuộc Lượn thường được tổ chức trong ngày hội Lồng tồng mùa xuân, hay vào
những đêm trăng sáng, dịp nông nhàn. Vào cuộc lượn, sau những bài mời của chủ bản,
chỉ có một đôi trai gái hát đối đáp với nhau, các bài hát đều nhập tâm hoặc ứng khẩu.
Theo những tài liệu sưu tầm được, sơ bộ có thể chia Lượn Slương làm ba phần: Lượn đi
đường, Lượn sử và Lượn chúc mừng.
Đúng như tên gọi, mục đích của cuộc Lượn Slương chủ yếu là bộc bạch niềm
thương, nỗi nhớ. Cách diễn xướng mang đậm màu sắc độc thoại. Đây là một trong
những điểm khác biệt của diễn xướng Lượn Slương với diễn xướng các thể loại dân ca
giao duyên khác. Giai điệu Lượn Slương vừa sâu lắng, trữ tình, vừa nhẹ nhàng, bay bổng,
chắp cánh cho những lời ca tinh tế, gần gũi, xao xuyến tâm hồn.
Em có biết?
Theo nghĩa rộng, Lượn là diễn xướng dân ca của dân tộc Tày, gồm nhiều thể loại: Lượn
Then, Lượn Quan lang (hát đám cưới), Lượn Phuổi pác (Phuổi pác) và Lượn Phong slư
(Phong slư). Theo nghĩa hẹp, Lượn là thể loại hát giao duyên của người Tày. Cả hai cách gọi
đều có ý nghĩa riêng, song phổ biến là cách gọi Lượn theo nghĩa hẹp.

 
11

1. Có bao nhiêu thể loại Lượn trong đời sống văn hoá của người Tày?
2. Nêu thời gian tổ chức và đặc điểm của Lượn Slương.

3. Hát Then
Then là một loại hình diễn xướng nghi lễ mang tính tổng hợp các bộ môn nghệ
thuật dân gian đặc sắc của đồng bào các dân tộc Tày, Nùng, Thái miền núi phía bắc,
trong đó có tỉnh Lạng Sơn. Then được hát lên vào những dịp trọng đại của làng xã hay
của từng gia đình như vào dịp năm mới, nhà mới, con đầu lòng. Quanh năm bốn mùa
xuân – hạ – thu – đông, người ta đều có thể hát Then và làm lễ, đặc biệt là vào mùa xuân.
Trong không khí linh thiêng, lời ca, điệu múa và âm nhạc hoà quyện rộn ràng, say đắm,
cuốn hút người nghe, người xem.
Về mặt nghi lễ, Then chứa đựng những tín ngưỡng, tôn giáo nguyên thuỷ như nghi
lễ cầu an, cầu mùa,... Về mặt nghệ thuật dân gian, Then được thể hiện sinh động bằng
lời ca, tiếng nhạc, điệu múa dân gian hết sức phong phú và hấp dẫn.
Những nhạc cụ và đạo cụ tiêu biểu dùng trong khi diễn xướng Then bao gồm: cây
đàn tính tẩu (hay tính Then), chùm xóc nhạc. Ngoài ra, quạt giấy và khăn cũng thường
được sử dụng.

Hình 3. Hát Then

Bên cạnh Then nghi lễ thì nghệ thuật hát Then – đàn tính ngày càng được quan tâm
dàn dựng, biểu diễn trong các chương trình nghệ thuật chuyên nghiệp, quần chúng. Nội
dung của các bài Then mới tập trung phản ánh đời sống của xã hội trong giai đoạn mới, ca
ngợi Đảng, Bác Hồ, tình yêu quê hương, đất nước,… qua đó, góp phần quan trọng vào việc
gìn giữ, phát huy giá trị di sản văn hoá của đồng bào các dân tộc ở Lạng Sơn trong thời kì hội
nhập và phát triển hiện nay.
12

Em có biết?
Năm 2019, Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hoá Liên hợp quốc (UNESCO) chính thức ghi
danh Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam vào danh sách Di sản văn hoá
phi vật thể đại diện của nhân loại.

1. Then được biểu diễn vào dịp nào?
2. Việc bảo tồn và phát huy hát Then trong đời sống văn hoá ngày nay ở tỉnh
Lạng Sơn đã được thực hiện như thế nào?

4. Hát Páo dung
Páo dung là diễn xướng dân gian của dân tộc Dao, là phương tiện để truyền tải
những tâm tư, tình cảm và ước muốn của người Dao trong cuộc sống thường
ngày. Páo dung thường được hát lên trong những ngày chợ phiên, ngày cưới, hay dịp
lễ, tết, ngày hội của làng bản. Tương tự như lối hát Sli, Lượn của người Nùng, Tày thì Páo
dung của người Dao phổ biến với lối hát đối đáp của tốp nam nữ thanh niên.
Mỗi ngành Dao Lạng Sơn lại có một thể loại Páo dung riêng. Tuy nhiên, dù có khác
nhau như thế nào thì Páo dung vẫn có đặc điểm chung trong tính chất âm nhạc, đó là
mang đậm chất trữ tình, du dương, sử dụng nhiều luyến láy, nhiều từ phụ kéo dài như ư,
ấy, a, ôi,… với nội dung định hướng giáo dục con người hiểu biết cội nguồn, gìn giữ và
phát huy những truyền thống tốt đẹp của dân tộc.

Hình 4. Nghệ nhân truyền dạy hát Páo dung cho thế hệ trẻ

1. Người Dao hát Páo dung trong những dịp nào?
2. Trình bày đặc điểm của hát Páo dung.

13

Hoạt động trải nghiệm: Tìm hiểu một số thể loại âm nhạc truyền thống của tỉnh
Lạng Sơn
– Nghe thầy, cô giáo phổ biến nội dung và yêu cầu, nhiệm vụ của học sinh trong buổi trải
nghiệm tìm hiểu một số thể loại âm nhạc truyền thống của Lạng Sơn.
– Xây dựng kế hoạch trải nghiệm:
Gợi ý xây dựng kế hoạch:

KẾ HOẠCH
Tìm hiểu một số loại âm nhạc truyền thống của tỉnh Lạng Sơn
1. Mục đích, yêu cầu:…
2. Địa điểm trải nghiệm: …
3. Thời gian: …
4. Phương tiện đi lại: …
5. Nội dung chương trình trải nghiệm:
Tham quan, tìm hiểu tại Trung tâm Văn hoá Nghệ thuật tỉnh Lạng Sơn, Hội Bảo tồn
dân ca tỉnh Lạng Sơn, các câu lạc bộ đàn hát dân ca ở địa phương hoặc gặp gỡ các nghệ
nhân, nghệ sĩ tiêu biểu,… Nội dung bao gồm:
– Các nghệ sĩ, nghệ nhân trao đổi, chia sẻ về một số thể loại âm nhạc truyền thống
của tỉnh Lạng Sơn.
– Nghe và xem các nghệ sĩ, nghệ nhân biểu diễn.
– Học một đoạn hoặc một bài thuộc các thể loại âm nhạc truyền thống của tỉnh
Lạng Sơn do các nghệ sĩ, nghệ nhân truyền dạy.
6. Phân công nhiệm vụ
– Phân công những nội dung cần chuẩn bị trước khi đi trải nghiệm.
– Phân công những nội dung cần thực hiện sau khi đi trải nghiệm.

Em hãy sưu tầm và tập thể hiện một số bài hát dân ca của địa phương nơi em
sinh sống.

14

3

TRANG PHỤC TRUYỀN THỐNG
CÁC DÂN TỘC LẠNG SƠN

Sau chủ đề này, học sinh sẽ:
● Nhận biết được trang phục truyền thống của một số dân tộc ở Lạng Sơn (Tày,
Nùng, Dao, Mông,...) qua kiểu dáng, hoa văn, màu sắc,… trên trang phục của các
dân tộc đó.
● Giới thiệu được về trang phục truyền thống của dân tộc; em hoặc một dân tộc
thiểu số khác ở địa phương em.
● Cảm nhận được vẻ đẹp của trang phục dân tộc; có ý thức trân trọng, gìn giữ và
có những hành động tôn vinh trang phục truyền thống của tỉnh.

Em hãy cho biết:
− Trên địa bàn tỉnh Lạng Sơn hiện nay có những dân tộc nào đang sinh sống?
− Em đã được thấy trang phục truyền thống của những dân tộc nào? Hãy chia sẻ
cùng các bạn trong lớp.

Lạng Sơn, miền địa đầu Tổ quốc là nơi cư trú của các dân tộc Nùng, Tày, Kinh, Dao,
Sán Chay, Hoa, Mông,... Mỗi dân tộc đều có trang phục truyền thống của riêng mình.
Trang phục truyền thống là một trong những “dấu hiệu” quan trọng để nhận biết các dân
tộc khác nhau.

15

1. Trang phục dân tộc Tày
Trang phục truyền thống của dân tộc Tày mang
vẻ đẹp thuần khiết, bình dị và sâu lắng.
Thường ngày, nam giới mặc áo chàm ngắn, mở
cúc, cài khuy vải. Áo cổ tròn dựng đứng với hai
hoặc bốn túi ở phía trước. Quần là loại đũng chéo,
ống rộng, dài tới mắt cá chân. Vào các dịp lễ, tết,
hội hè, họ thường mặc áo dài quá gối, cài khuy về
bên phải hoặc mặc áo the đen, quần trắng giống
người Kinh, đầu quấn khăn chàm đen.

Hình 1. Trang phục nam dân tộc Tày

Phụ nữ Tày mặc áo dài quá gối, có cổ đứng thấp, cài khuy vải chéo sang nách phải.
Thân và tay áo may vừa vặn, tôn đường nét hình thể của người phụ nữ. Khi mặc, họ
dùng thắt lưng quấn ngang eo, thắt mối ở phía sau. Quần có kiểu dáng giống quần nam
nhưng ống hẹp hơn.
Em có biết?
Vải bông nhuộm chàm là nguyên liệu
dùng để cắt may trang phục của hầu hết
các dân tộc thiểu số ở Lạng Sơn. Trước
đây, phụ nữ Tày, Nùng, Dao, Sán Chay
thường tự trồng bông, dệt vải, cắt may
quần áo cho các thành viên trong gia
đình. Trang phục dân tộc thể hiện đức
tính cần cù, bàn tay khéo léo và thẩm mĩ
tinh tế của đồng bào các dân tộc tỉnh
Lạng Sơn.

Hình 2. Trang phục nữ dân tộc Tày

Phụ nữ Tày đội khăn vuông gập chéo. Những chiếc vòng cổ, vòng tay, vòng chân và
dây xà tích bạc có màu trắng sáng nổi bật trên nền chàm đen khiến cho bộ trang phục
của họ thêm đẹp và sinh động. Trước đây, nam, nữ thường đội nón chóp làm bằng nan
tre, lá cọ, chân đi giày vải.
16

1. Trang phục truyền thống nam dân tộc Tày ở Lạng Sơn có đặc điểm gì?
2. Đọc nội dung trong mục 1 và quan sát hình 2, em hãy chỉ ra một số đặc điểm
chính về kiểu dáng, màu sắc trên trang phục nữ dân tộc Tày. Khi mặc trang phục
dân tộc, phụ nữ Tày thường sử dụng các loại trang sức, phụ kiện nào?

2. Trang phục dân tộc Nùng
Người Nùng ở Lạng Sơn gồm có ba nhóm: Nùng Inh, Nùng Phàn Slình và Nùng
Cháo. Trang phục của các nhóm Nùng vừa mang nét chung của dân tộc mình, vừa
mang những nét riêng của từng nhóm.
Áo Nùng nam có kiểu dáng giống như áo Tày nhưng ngắn và ôm khít vào thân, tạo
đường nét khoẻ khoắn. Hai bên tà áo thường đính các tua chỉ màu xanh, đỏ. Quần của
họ ngắn, đũng và ống rất rộng. Cạp may ghép bằng vải mộc trắng hoặc vải chàm, cao
khoảng một gang tay, khi mặc buộc mối ở phía trước.

Hình 3. Trang phục nam, nữ dân tộc Nùng Phàn Slình, huyện Cao Lộc

Áo của phụ nữ Nùng gồm có hai loại: áo ngắn và áo dài. Đặc điểm chung của trang
phục nữ Nùng là cổ áo thường may liền với nẹp, xuôi về nách phải, cài khuy vải. Tay áo
rộng, ở cổ tay đáp vải màu sẫm hơn hoặc trang trí các đường viền bằng vải màu. Quần
nữ gần giống với quần nam nhưng cạp ngắn hơn, được may bằng vải cùng màu.
Đa phần phụ nữ Nùng Phàn Slình mặc áo cổ tròn, thân ngắn, phía dưới xoè rộng. Tà
áo có các tua chỉ màu. Họ đội khăn đốm trắng hoặc khăn thổ cẩm tự dệt.

17

Hình 4. Trang phục nữ dân tộc Nùng Inh

Em có biết?
Xuất phát từ nhu cầu may trang phục dân
tộc mà nghề trồng bông, dệt vải của
người Nùng trước đây rất phát triển. Từ
nền trang phục truyền thống, người Nùng
đã sáng tạo nên những bộ trang phục có
chất liệu, hoa văn trang trí rất phong
phú, đa dạng để sử dụng trong đời sống
hiện nay.

Hình 5. Nữ dân tộc Nùng Phàn Slình trong
trang phục áo dài

Trang phục của người Nùng Cháo và một
nhóm nhỏ Nùng Phàn Slình gần giống
trang phục phụ nữ Tày nhưng thân và
tay áo rộng hơn. Phụ nữ Nùng Inh mặc
trang phục tương tự nhưng áo chỉ dài
quá mông một chút.

Khi mặc trang phục truyền thống, phụ nữ Nùng thường dùng các đồ trang sức
như: vòng cổ, vòng tay, vòng chân, hoa tai, xà tích, trâm cài tóc,… Vai đeo túi vải
chàm hoặc túi thêu.

1. Em hãy cho biết đặc điểm chung của trang phục nữ dân tộc Nùng.
2. Dựa vào thông tin trong mục 2 và quan sát hình 2, 5, em hãy cho biết áo dài của
phụ nữ Nùng có điểm gì giống và khác so với áo dài của phụ nữ Tày.

18

3. Trang phục dân tộc Dao
Người Dao ở Lạng Sơn gồm bốn nhóm khác nhau. Trang phục được cắt may, thêu
thùa rất công phu. Các hoạ tiết hoa văn độc đáo, tinh xảo, có màu sắc rực rỡ nổi bật trên
nền chàm đen.
Trang phục nam dân tộc Dao có kiểu dáng gần giống nam dân tộc Tày, Nùng, nhưng
áo của người Dao Lô Gang có thêm nhiều hoạ tiết hoa văn trang trí ở cổ, túi và lưng. Họ
đội khăn vải chàm, dây buộc và hai đầu khăn thêu hoa văn rất tỉ mỉ. Quần có đũng thấp,
ống và cạp đều rộng.

Hình 6. Hoa văn trên trang phục nam, nữ dân tộc Dao Lô Gang vùng núi Mẫu Sơn

Phụ nữ Dao mặc áo chàm bốn thân dài gần đến gối, cổ liền với nẹp áo. Khi mặc
thường bắt chéo hai thân trước lại và dùng thắt lưng để buộc. Đi liền với áo là chiếc yếm
may bằng vải hoa hoặc vải chàm thêu hoa văn, đính các ngôi sao bạc.

Hình 7. Trang phục nữ dân tộc Dao Đỏ,
huyện Tràng Định

Hình 8. Trang phục nữ dân tộc Dao Coóc Mùn,
huyện Bình Gia

19

Hoa văn trên áo thường tập trung ở cổ, vạt, lưng áo và cổ tay,... Áo nữ Dao Đỏ bao
giờ cũng đính những quả bông màu đỏ rực ở trước ngực. Quần thêu hoa văn ở ống
hoặc gấu. Riêng người Dao Thanh Y lại mặc quần cộc. Phụ nữ Dao thường đội khăn
hoặc mũ vải.
Hoa văn trên trang phục của người Dao gồm các hình hình học, chữ thập ngoặc cây
thông, hoa lá, con chim, con chó cách điệu,... Họ dùng rất nhiều hạt cườm có màu sắc
sặc sỡ kết thành dây, trang trí ở cổ, ngang eo lưng, mũ và tà áo,…
.

Hình 9. Hoa văn hình cây thông trên lưng áo nữ dân tộc Dao

Em có biết?
Người Dao thường sử dụng kĩ thuật thêu ở mặt trái để hoa văn nổi trên mặt phải. Họ thêu
theo trí nhớ mà không cần kẻ hay vẽ mẫu sẵn. Ngày nay, trang phục của dân tộc Dao có
nhiều nét mới. Họ thường thêu bằng len thay cho chỉ màu. Hoa văn trang trí rộng khắp các
chi tiết của quần áo, trông rất rực rỡ và sống động.

Trong các dịp lễ, tết, hội hè, người Dao đeo rất nhiều đồ trang sức bằng bạc trắng
như: khuyên tai, vòng cổ, vòng tay, nhẫn,... Lưng thường khoác một chiếc túi lưới đen.
1. Em hãy nêu những đặc điểm chung của chiếc áo truyền thống phụ nữ dân tộc Dao.
2. Quan sát các hình và khai thác thông tin mục 3, hãy kể tên một số hoa văn trang
trí trên trang phục của nam, nữ dân tộc Dao.
3. Nêu nhận xét của em về trang phục của các nhóm Dao ở Lạng Sơn?

20

4. Trang phục dân tộc Mông Đen
Người Mông Đen ở Lạng Sơn có số lượng ít, cư trú ở một số xã vùng cao trong tỉnh.
Trang phục của họ rất độc đáo và ấn tượng.
Trang phục nam giới Mông Đen có nhiều nét giống trang phục nam dân tộc Tày
nhưng áo của họ có cổ bẻ kiểu cổ lá sen mà không dựng đứng. Vào các dịp lễ, tết, cưới
hỏi, họ đội khăn vải bằng cách chít quanh đầu.

Hình 10. Trang phục nam dân tộc
Mông Đen, huyện Tràng Định

Phụ nữ Mông Đen mặc áo tứ thân ngắn xẻ
ngực, xẻ tà, may vừa vặn. Áo không đơm cúc mà
có hai nẹp liền với cổ kéo dài đến hết thân. Ở yếm,
cổ áo, nẹp, tà áo, tay áo được thêu hoa văn kết
hợp ghép vải tạo nên màu sắc rất hài hoà, nền nã.
Váy của phụ nữ Mông Đen được may bằng vải
lanh đen, có hình nón cụt, xếp nhiều nếp xoè
rộng. Do váy chỉ ngắn đến đầu gối nên khi mặc
bao giờ bắp chân cũng quấn xà cạp. Họ đội khăn
màu chàm đen, quấn nhiều lớp tạo thành vành
cao trên đầu.

Hình 11. Trang phục nữ dân tộc
Mông Đen, huyện Tràng Định

21

Em có biết?
Dân tộc Mông ở Lạng Sơn gồm hai nhánh:
một nhánh phụ nữ mặc váy lanh đen, còn
nhánh kia phụ nữa mặc váy lanh trắng. Do
vậy có tên gọi là Mông Đen và Mông
Trắng. Trang phục của họ có kiểu dáng cơ
bản giống nhau, chỉ khác về màu sắc và
hoa văn trang trí.

Đồ trang sức phụ nữ Mông Đen
thường dùng khi mặc trang phục dân
tộc là vòng cổ, vòng tay bạc; hoa tai
bằng nhôm có hình lưỡi liềm, dấu hỏi
hay xoắn ốc,... Mỗi khi bước đi, cùng với
nếp váy xoè rộng, đồ trang sức đung
đưa, kêu lanh canh làm cho bộ trang
phục thêm duyên dáng, sinh động.

1. Em hãy cho biết, chiếc áo nam dân tộc Mông Đen có chi tiết nào khác biệt so với
áo của nam dân tộc Tày, Nùng.
2. Đọc nội dung trong mục 4 và quan sát hình 11, hãy nêu đặc điểm bộ trang phục
nữ dân tộc Mông Đen ở Lạng Sơn quê hương em.

1. Hãy đánh dấu x vào ô thích hợp thể hiện thành phần của một bộ trang phục dân
tộc (nữ) theo bảng gợi ý sau:
Trang phục
Quần

Áo

Yếm

Thắt lưng

Xà cạp

Khăn/mũ

Tày

?

?

?

?

?

?

Nùng

?

?

?

?

?

?

Dao

?

?

?

?

?

?

Mông

?

?

?

?

?

?

Dân tộc

2. Từ cách miêu tả trang phục của dân tộc Tày, Nùng, Dao, Mông Đen trong bài học,
em hãy giới thiệu bộ trang phục truyền thống của dân tộc em hoặc một dân tộc
thiểu số khác ở địa phương mà em biết.

Là học sinh, em cần làm gì để góp phần gìn giữ, tôn vinh giá trị của trang phục
truyền thống ở địa phương mình?
22

4

TRÒ CHƠI DÂN GIAN
CÁC DÂN TỘC LẠNG SƠN

Sau chủ đề này, học sinh sẽ:
● Nhận biết được một số trò chơi dân gian của các dân tộc Lạng Sơn.
● Kể tên và giới thiệu được một số trò chơi dân gian của các dân tộc Lạng Sơn.
● Có thể thực hành một hoặc một số trò chơi dân gian của các dân tộc Lạng Sơn.

Quan sát hình ảnh dưới đây và trả lời câu hỏi:
Đây là hình ảnh của trò chơi nào? Em đã từng tham gia trò chơi này chưa? Hãy chia
sẻ những hiểu biết của em về trò chơi này.

Hình 1. Trò chơi dân gian của các dân tộc Lạng Sơn

23

Các trò chơi dân gian ở Lạng Sơn rất phong phú như: tung còn (thọt còn), đánh yến
(tức yến), đi cà kheo (pây mạ điếng), nhảy bao (thiếu pao), kéo co (xẻ thoi), đánh cờ (tức
cờ, tức kì), đánh khăng (tức khăng), đánh sảng (tức sáng), đánh đáo (tức lọ), chơi ô ăn
quan (tức chẹt khum, tức chét nà), chơi chắt (tức chét), chơi chuyền (tức thẻ, tức phe), trốn
tìm (pây thắp, pây đỏ),... Tham gia các trò chơi dân gian giúp cho con người sảng khoái
về tinh thần, tăng cường sức khoẻ, sự nhanh nhẹn, linh hoạt, sáng tạo trí óc và rèn luyện
lòng kiên nhẫn, trí thông minh.

1. Trò chơi tung còn
Tung còn là một trong những trò chơi đặc sắc của đồng bào dân tộc Tày, Nùng ở
Lạng Sơn. Tung còn thường diễn ra trong lễ hội lồng tồng (xuống đồng) – lễ hội truyền
thống của đồng bào dân tộc Tày, Nùng được tổ chức vào tháng Giêng âm lịch hằng
năm với mong ước cầu một năm mới mưa thuận, gió hoà, mùa màng bội thu.
Chuẩn bị: Ở giữa thửa ruộng lớn được chọn làm địa điểm lễ hội, người ta dựng một
cây mai thẳng, cao khoảng 15 –
20 m làm cây còn. Trên phần
ngọn của cây còn có một vòng
tròn gọi là phỏng còn, ở hai bên
vòng tròn được dán giấy đỏ, một
bên viết chữ "Nhật", một bên viết
chữ "Nguyệt". Cây còn được chôn
sâu xuống đất khoảng 50 – 60
cm. Đồng bào làm quả còn bằng
vải, trong đó có hạt bông, hạt
thóc. Dây còn được làm bằng vải,
dài khoảng 50 – 60 cm, được khâu

Hình 2. Trò chơi tung còn

nối với quả còn. Xung quanh quả
còn và dây còn, người ta khâu thêm những dây vải ngũ sắc dài khoảng 6 – 7 cm...
Cách chơi: Mở đầu cuộc chơi, Pú Mo (thầy cúng – người đại diện cho dân làng...